პეტრე კროპოტკინი – პოზიტივიზმი, კონტის ფილოსოფია

IV

peter-kropotkinცხადია, როცა მეცნიერება მივიდა ასეთ ზოგად აზრებამდე, მასში ბუნებრივად უნდა დაბადებულიყო აზრი სინთეზურ ფილოსოფიაზე, ე.ი. ისეთ ფილოსოფიაზე, რომელსაც უნდა უკუეგდო მსჯელობა „არსზე“, „მსოფლიო იდეაზე“, „ცხოვრების დანიშნულებაზე“  და სხვა ამგვარ სიმბოლოებზე, ასევე ანთროპომორფიზმი, ე.ი. ბუნებისათვის და ფიზიკური ძალებისათვის ადამიანური თვისებებისა და მიზნების მიწერა. ისეთი ფილოსოფია უნდა წარმოადგენდეს მთელი ჩვენი ცოდნის სისტემურ კრებულს; ერთი სიტყვით, ისეთ ფილოსოფიას, რომელიც მარტივიდან რთულისაკენ სვლით მოგვცემს გასაღებს ბუნების მთელი ცხოვრების გაგებისათვის და ამით კი მოგვცემდა კვლევის მძლავრ იარაღს, რომელიც დაგვეხმარებოდა სხვადასხვა მოვლენებს შორის ახალი დამოკიდებულებების ე.ი. ბუნების კანონების აღმოჩენაში, რაც აგრეთვე საშუალებას მოგვცემდა ჩვენი დასკვნების ჭეშმარიტებაში დარწმუნებისათვის, როგორც არ უნდა ეწინააღმდეგებოდნენ ისინი მოარულ შეხედულებებს.

მეცხრამეტე საუკუნეში რამოდენიმეჯერ სცადეს აეგოთ ასეთი სინთეზური ფილოსოფია. მათგან ჩვენს განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ოგიუსტ კონტის და ჰერბერტ სპენსერის შრომები.

სინთეზური ფილოსოფიის საჭიროება იგრძნეს ჯერ კიდევ მეთვრამეტე საუკუნეში ენციკლოპედისტებმა, ვოლტერის შესანიშნავი „ფილოსოფიური ლექსიკონი“ დღემდე რჩება მონუმენტურ ნაშრომად, აგრეთვე ეკონომისტმა ტიურგომ, და შემდეგში კიდევ უფრო ცხადად სენ-სიმონმა. მაგრამ მეცხრმეტე საუკუნის პირველ ნახევარში მას მოჰკიდა ხელი ოგიუსტ კონტმა, უფრო მკაცრი მეცნიერული ფორმით, რომელიც პასუხობდა იმდროინდელი მეცნიერების უკანასკნელ მიღწევებს.

ცნობილია, რომ კონტმა წარმატებით შეასრულა თავისი ამოცანა, რამდენადაც საქმე ეხებოდა მათემატიკას და ზუსტ მეცნიერებებს საერთოდ. ყველა აღიარებს მის სიმართლეს იმაში, რომ მან მეცნიერება სიცოცხლეზე (ბიოლოგია) და ადამიანთა საზოგადოებებზე (სოციოლოგია) შეიყვანა პოზიტიურ მეცნიერებათა წრეში; და ბოლოს, ყველამ კარგად ვიცით, თუ რა დიდი გავლენა იქონია კონტის პოზიტივისტურ ფილოსოფიამ მეცხრამეტე საუკუნის მეცნიერებაზე და მოაზროვნე ადამიანებზე საერთოდ.

მაგრამ რატომ, ეკითხებიან საკუთარ თავს დიდი ფილოსოფოსის თაყვანისმცემლები, რატომ აღმოჩნდა კონტი უძლური თავის „პოზიტიურ პოლიტიკაში“, როგორც კი შეუდგა ადამიანის დაწესებულებების და განსაკუთრებით ეთიკის შესწავლას, ე.ი. მეცნიერებას ზნეობრივ წარმოდგენებზე?

როგორ მოხდა, რომ ასეთი ღრმა გონების პატრონი მივიდა იმ რელიგიამდე, რომელსაც კონტი ქადაგებდა თავისი სიცოცხლის უკანასკნელ ხანებში?

ჯ. ს. მილი და ლიტრე, როგორც ვიცით არ ცნობდნენ კონტის „პოზიტიურ პოლიტიკას“ მისი ფილოსოფიის ნაწილად და მას თვლიდნენ უკვე დაუძლურებული გონების ნაყოფად; სხვები კი ტყუილად ცდილობენ მონახონ მეთოდის იგივეობა ორივე თხზულებაში: „პოზიტიურ ფილოსოფიაში“ და „პოზიტიურ პოლიტიკაში“.

და მაინც, წინააღმდეგობა ორივე თხზულებას შორის ძალიან სახასიათოა და ნათელყოფს ჩვენი დროის მნიშვნელოვან შეკითხვებს.

როცა კონტმა დაამთავრა თავისი „პოზიტივისტური ფილოსოფიის კურსი“, მას უეჭველად უნდა შეენიშნა, რომ მისი ფილოსოფია ჯერ არ შეხებია უმთავრესს, – სახელდობრ, ადამიანში ზნეობრივი გრძნობის წარმოშობას და ამ გრძნობის გავლენას ადამიანის ცხოვრებაზე და საზოგადოებაზე. მას უნდა გამოერკვია ამ გრძნობის დასაბამი და უნდა ეჩვენებინა, თუ რატომ გრძნობს ადამიანი მოთხოვნილებას დაემორჩილოს და ანგარიში გაუწიოს მაინც თავის ზნეობრივ გრძნობას.

თავიდან კონტი სწორ გზაზე იდგა, ამავე გზით მიდიოდა დარვინი, როცა ეს დიდი ინგლისელი ნატურალისტი ცდილობდა თავის შრომაში „ადამიანის წარმოშობა“ აეხსნა ზნეობრივი გრძნობის წარმოშობა. რათქმაუნდა, კონტმა „პოზიტიურ პოლიტიკაში“ ბევრი შესანიშნავი გვერდი დაწერა, სადაც აჩვენა საზოგადობრიობა და ურთიერთდახმარება ცხოველებში, აგრეთვე მას ამ მოვლენის ეთიკური მნიშვნელობაც არ გამოპარვია მხედველობიდან*.

____________________
* მე ყურადღება არ მიმიქცევია ამ ადგილებისთვის, როცა ვწერდი ამ წიგნს პირველი გამოცემისათვის. მე დავალებული ვარ ერთი ბრაზილიელი პოზიტივისტი მეგობრისაგან, რომელმაც მიმითითა ამაზე და ამავე დროს გამომიგზავნა კონტის „პოზიტიური პოლიტიკის“ მშვენიერი გამოცემა. ვსარგებლობ ამ შემთხვევით და უღრმეს მადლობას ვუხდი მას ამისთვის. კონტის ამ ნაწარმოებში, როგორც მის „პოზიტიურ ფილოსოფიაში“ არის გენიალურად დაწერილი გვერდები და მთელი თანამედროვე ცოდნის ფონზე მისი გადაკითხვა, – მეგობრის დამსახურებით – იყო დიდი სიამოვნება.

მაგრამ მას არ შესწევდა არც ცოდნა (იმ დროს, როც ის წერდა ეს ისედაც გასაგებია, რადგან მაშინ ბიოლოგიაში არც ისე საკმარისი ფაქტები იყო ცნობილი) და არც გამბედაობა, რომ ამ ფაქტებისაგან გამოეტანა პოზიტიური დასკვნა. მაშინ ის მიუბრუნდა ღმერთს, როცა მის ადგილას დააყენა კაცობრიობა და როგორც ღმერთს, მას ადამიანი თაყვანს უნდა ცემდეს და ევედრებოდეს, რომ იყოს ზნეობრივი. გვიბრძანა მან მივმართოთ ლოცვით ამ ახალ კერპს, რომ განვავითაროთ ჩვენში ზნეობრივი გრძნობები.

მაგრამ რაკი ეს ნაბიჯი გადადგმულ იქნა, როცა უკვე ცნობილ იქნა აუცილებლობა რაიმეს მორჩილების, რომელიც იდგა პიროვნულზე მაღლა იმისთვის, რომ ადამიანში შეკავებულიყო მხეცი, რომ ადამიანმა არ გადაუხვიოს ზნეობრივ გზას, ამის შემდეგ ყველა დანარჩენი გამომდინარეობდა თავისთავად. კონტის რელიგია სტრუქტურულადაც კი ესადაგებოდა აღმოსავლეთიდან მოსულ ძველ რელიგიებს.

სინამდვილეში, კონტი ამ დასკვნებამდე მივიდა უნებლიედ, რაკი არ აღიარა, რომ ადამიანში ზნეობრივი გრძნობა, ისევე როგორც თვით საზოგადოება იყო ადამიანებამდე წარმომავლობის მოვლენა მთელი შემდგომი განვითარებით, რომელიც დაკვირვებადია ცხოველებზე და რომელიც განმტკიცდა ადამიანში.

კონტმა ვერ გაიგო, რომ ადამიანის ზნეობრივი გრძნობა დამოკიდებულია მის ბუნებაზე, როგორც მისი ფიზიკური ორგანიზმი; რომ ეს და სხვა მრავალი ძალიან ხანგრძლივი ევოლუციის პროცესის შედეგს წარმოადგენს, რომელიც ათი ათასობით წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა. კონტი განიცდიდა ზოოლოგ კიუვეს (Кювье) გავლენას, რომელიც იმ დროს ავტორიტეტად ითვლებოდა ამ დარგში და არ აღიარა სახეობათა ცვლილება, რომელსაც ბიუფონმა და ლამარკმა უკვე მოჰფინეს შუქი. კონტმა არ ცნო ევოლუცია, ადამიანის წარმოშობა ცხოველებისაგან, ამიტომ ის ვერ ხედავდა იმას, რასაც მიხვდა დარვინი, რომ ზნეობრივი გრძნობა სხვა არაფერია თუ არა ინსტინქტების განვითარება, რომ ურთიერთდახმარება არსებობდა ცხოველთა საზოგადოებებში ბევრად უფრო ადრე, ვიდრე დედამიწაზე გაჩნდებოდა ადამიანის მსგავსი არსებები.

ამის შედეგად კონტი ვერ ხედავდა იმას, რისი ნახვაც უკვე დღეს შეგვიძლია, რომ, როგორიც არ უნდა იყოს კერძო პირების უზნეო ქმედებები, ზნეობრივი დასაბამი აუცილებლად დარჩება ადამიანებში როგორც ინსტინქტი, სანამ კაცობრიობა ფეხს არ შედგამს გადაშენების გზაზე; და ამიტომ ეს ანტიზნეობრივი მოქმედებები აუცილებლად გამოიწვევს სხვა პირების რეაქციას, როგორც მექანიკური მოქმედება იწვევს რეაქციას ფიზიკურ სამყაროში. და მან ვერ შეამჩნია, რომ ცალკეული პირების ანტისოციალურ ქმედებებზე რეაგირების უნარით კონცენტრირდება ბუნებრივი ძალა, რომელიც აუცილებლად გაამაგრებს ზნეობრივ გრძნობებს და ადამიანური ურთიერთობების ჩვევებს საზოგადოებაში, ზუსტად ისე, როგორც ის ეხმარება ცხოველთა საზოგადოებებს ყოველგვარი ზემოდან ჩარევის გარეშე, რომ ეს ძალა ბევრად უფრო მძლავრია, ვიდრე ნებისმიერი რელიგიის ან კანონმდებელის მბრძანებლობა. მაგრამ რაკი კონტმა ვერ გაიგო ეს, ის იძულებული გახდა გამოეგონა ახალი ღვთაება – კაცობრიობა, რომ ამ კერპს დაეყენებინა ყოველთვის ადამიანი ზნეობრივ გზაზე.

ამგვარად ისე, როგორც სენ-სიმონმა, ფურიემ და თითქმის ყველა მათმა თანამედროვეებმა, კონტმაც გადაუხადა ხარკი თავის ქრისტიანულ აღზრდას. ქრისტინობის არსებობა წარმოუდგეელია: თუ არ იქმნა ბრძოლა კეთილსა და ბოროტს შორის – ამასთანავე არც ერთი არ უნდა ჭარბობდეს ძალ-ღონით ერთმანეთს, თუ ადამიანმა არ მიმართა კეთილ დასაბამს ლოცვით დარიგებისათვის და მის ქვეყნიურ მოციქულებს კეთილ საქმეში განსამტკიცებლად. და კონტიც, ბავშვობიდან განმსჭვალული ამ ქრისტიანული იდეით, დაუბრუნდა მასვე, როგორც კი შეხვდა პირისპირ კითხვას ზნეობაზე და ამ გრძნობის განმტკიცების საშუალებებზე. კონტისთვის კაცობრიობაზე მორჩილება უნდა ყოფილიყო იარაღი ადამიანზე ბოროტების დამღუპველი გავლენისაგან განთავისუფლებისათვის.

Advertisements

1 Comment

Filed under Translations From Russian

One response to “პეტრე კროპოტკინი – პოზიტივიზმი, კონტის ფილოსოფია

  1. Pingback: პეტრე კროპოტკინი – თანამედროვე მეცნიერება და ანარქიზმი | ვეფხვია მანია

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s